Klara i Słońce — kiedy film wybiera nadzieję

„Było coś bardzo wyjątkowego, tylko że nie wewnątrz Josie. Znajdowało się w tych, którzy ją kochali”.

— Kazuo Ishiguro, Klara i Słońce

Uwaga: dalej pojawiają się spoilery.

Cieszę się, że przeczytałam Klarę i Słońce przed obejrzeniem filmu. Dzięki temu rozumiem widzów, którzy mogli poczuć się rozczarowani adaptacją Taiki Waititiego. My, fani realizmu, smutku i gorzkiej prawdy o nas samych, niekoniecznie chcieliśmy dostać opowieść o miłości, która ma rozgrzać serca i napełnić nas nadzieją.

W połowie seansu miałam ochotę wstać i powiedzieć: „Taika, nie zrozumiałeś, o czym jest ta książka. Domagam się sprawiedliwości!”. W recenzji powieści pisałam o tym, jak łatwo uznajemy kogoś albo coś za ważne tylko do chwili, gdy przestaje być nam potrzebne. Klara jest dla Josie przyjaciółką, powierniczką i opiekunką. Matka dziewczynki rozważa nawet, czy robot mógłby kontynuować życie córki. A kiedy Josie zdrowieje i dorasta, Klara zostaje sama wśród starych maszyn. Z tej perspektywy trudno nie czuć, że film odsuwa na bok to, co w książce bolało najmocniej.

Ishiguro pyta, czy „sztuczna” to naprawdę wystarczające słowo, by usprawiedliwić takie traktowanie. Czy coś musi udowodnić, że ma duszę, zanim uznamy, że nie wolno potraktować tego jak zużytego sprzętu? Film nie pomija tego wątku całkowicie. Już w sklepie kierowniczka radzi Klarze: „Pamiętaj tylko o wszystkim, czego się nauczyłaś, a może pokochają cię jak członka rodziny albo rodzinnego psa”. To zdanie brzmi serdecznie, ale zostawia lekkie ukłucie. Klara ma się nauczyć, jak zasłużyć na miejsce w czyimś życiu, jakby o jej wartości miało przesądzać to, jak dobrze spełni swoją rolę.

Roboty wiedzą też, że jeśli ich człowiek zrobi coś nielegalnego albo głupiego, mają wziąć winę na siebie — taka jest ich rola. Wiedzą również, że mogą zostać zwrócone: obowiązuje czternastodniowy okres, w którym można oddać zakup. Klara żyje z tą świadomością, a gdy sprawy zaczynają przybierać zły obrót, schodzi do składziku i uderza w swoje pudło, jakby chciała powiedzieć, że nie chce wracać.

Ta scena przypomina mi o relacjach, w których bardzo chcemy zostać zaakceptowani, a jednak czujemy, że jesteśmy na próbie — choć nikt nie mówi o tym głośno. Wciąż musimy pokazywać, że jesteśmy warci tego, by ktoś nas zatrzymał.

Doceniam też, że twórcy nie pominęli sceny spotkania, na którym dzieci i rodzice mają się socjalizować. Klara widzi tam, jak inne roboty są wykorzystywane i bite przez swoich właścicieli. Patrzy na to ze strachem i niezrozumieniem. To uderzający obraz hipokryzji: ludzie potrafią akceptować wobec robotów okrucieństwo, na które nie zgodziliby się wobec siebie nawzajem.

Cały film skupia się jednak na tym, czym jest miłość i jak Klara odkrywa blask, który niosą miłość oraz nadzieja. Nie traktuję go więc jak wiernej ekranizacji książki. To opowieść, która bierze z powieści bohaterów i ważne motywy, ale układa je wokół własnej, łagodniejszej myśli.

Film ma też coś, czego książka dać nie mogła: pozwala zobaczyć świat oczami Klary. Kiedy po raz pierwszy wychodzi z domu Josie na pole pszenicy, wszystko zaczyna jej się pikselować. Nie potrafi od razu złapać ostrości ani uporządkować tego, co widzi. Potrzebuje czasu, by rozpoznać przestrzeń i złożyć ją w całość. To piękny szczegół: nie tylko słyszymy, że Klara postrzega świat inaczej, ale przez chwilę sami patrzymy jej oczami.

W filmie poznajemy również przyczynę choroby Josie. Jej matka, Chrissie, chciała zapewnić córce lepszą przyszłość, dlatego zdecydowała się na jej „ulepszenie”. Teraz żyje z lękiem, że Josie umrze tak jak jej pierwsza córka i że decyzja podjęta z miłości mogła doprowadzić do utraty drugiego dziecka. Mówi, że „żałoba cię rozbija”, a potem potrafi pchnąć człowieka do rzeczy, których normalnie by nie zrobił. Nie usprawiedliwia to jej postępowania, ale pozwala zrozumieć, jak miłość, ambicja i strach splatają się w rozpaczliwy węzeł.

Węzeł ten najmocniej zaciska się, kiedy Josie odkrywa, że matka przygotowuje „shell”: kukłę stworzoną na jej podobieństwo, którą Klara miałaby naśladować, gdyby dziewczynka umarła. Skojarzenie z Ghost in the Shell nie jest tu tylko ozdobnikiem. Ciało można odtworzyć, ale czy samo podobieństwo wystarczy, by ocalić czyjąś tożsamość? Josie nie chce, by matka poświęcała teraźniejszość na przygotowywanie jej kopii. Pyta, czy nie lepiej skupić się na tym, żeby spędzić razem jak najwięcej czasu, póki jeszcze mogą. Wobec straty można próbować zachować czyjś obraz albo po prostu być z tą osobą, póki jest obok.

W jednej z najbardziej poruszających scen Chrissie, targana wyrzutami sumienia i strachem, próbuje utopić Klarę. Klara mówi: „Przepraszam, ale to nie zadziała. Nie oddycham”. Jest w tym coś strasznego i zarazem rozbrajającego: nie oskarża Chrissie, tylko mówi jej prawdę. Nawet wtedy próbuje pomóc matce Josie, choć sama staje się celem jej rozpaczy. Stara się ją zrozumieć i „zobaczyć w niej człowieka” ;).

Klara wiąże się z tą rodziną nie tylko ze względu na Josie, ale też na jej matkę i opiekunkę domu. Czuje się zobowiązana, by pomóc dziewczynce wyzdrowieć. Negocjuje ze Słońcem i niszczy robotyczny traktor, bo wierzy, że zanieczyszcza powietrze i zasłania Słońce, odbierając Josie szansę na zdrowie. Sama ryzykuje przy tym utratę części swoich możliwości. Klara potrafi wierzyć, kochać i oddać coś z siebie dla drugiej osoby.

Kiedy pyta, czym jest Cootings Machine, słyszy, że to maszyna taka jak ona, tylko gorsza. Klara tak tego nie widzi. Ta maszyna zasłania Słońce, więc nie ma dla niej znaczenia, że należą do tego samego rodzaju. Klara ma swój cel: zdrowie Josie. Ten kontrast znów przypomina mi pytanie z książki: co sprawia, że jedną maszynę traktujemy jak rzecz, a drugą jak kogoś, kogo można skrzywdzić?

Kiedy ktoś pyta mnie, czy zginiemy przez AI, odpowiadam, że jeśli już, to przez własną głupotę i cele, które jej wyznaczymy. Gdybyśmy zlecili AI dbanie o środowisko, najlogiczniejszym pierwszym krokiem mogłoby być pozbycie się nas wszystkich w imię planety. Klara robi to samo w małej skali: ma jeden cel i dla niego bez wahania niszczy inną maszynę. Kibicujemy jej, bo jej cel jest dobry. Ale mechanizm jest dokładnie ten sam.

Moje czarne serce ogrzało jednak zakończenie. W firmie opiekują się Klarą do końca i pytają, czego chce. To ona wybiera, że ostatnie dni spędzi w parku maszyn, szczęśliwa wśród przyjaciół. Nie wiemy jednak, czy naprawdę są tam roboty ze sklepu i kierowniczka ani czy naprawdę przychodzi Josie. Gdy obraz zaczyna się zmieniać, nie wiadomo, czy Klara widzi to, czego pragnie, czy te spotkania wydarzyły się naprawdę. Film zostawia nas z pragnieniem, by uwierzyć, że tak właśnie jest: że miłość zmienia naszą perspektywę, nawet jeśli nie możemy być pewni, co naprawdę się wydarzyło.

Wyszłam z kina poruszona, ale i zła na ludzi, którzy zostawili Klarę na uboczu. Ten finał mnie wzruszył. A jednocześnie im piękniej film pokazuje ostatnie dni Klary, tym wyraźniej widzę, kto ją tam zostawił. Książka wciąż boli bardziej.

Next
Next

Nowa lalka